کلزا

مقدمه

‌كلزا از جنس Brassica و از تيره چليپاييان بوده و داراي گونه‌هاي زياد و مختلفي مي‌باشد كه از مهم‌ترين گونه‌هاي آن Brassica napus يا كلزاي معمولي و B. Compestris يا كلزاي وحشي (شلغم روغني) را مي‌توان نام برد.اين دو گونه سطح وسيعي از زمين‌هاي زراعي كشورهاي اروپايي، آمريكا و آسيا را به خود اختصاص داده‌اند.

وطن اصلي كلزا دقيقاً مشخص نيست ولي قديمي‌ترين مأخذ نشان داده كه 2000 سال قبل از ميلاد در هندوستان، چين و ژاپن كشت مي‌شده و گونه وحشي B. Compestris از اروپاي غربي تا چين پراكنده بوده است. از طرف ديگر بعضي معتقدند كه وطن ديگر آن پاكستان، افغانستان و كناره‌هاي درياي مديترانه مي‌باشد.

 

کلزا در جهان

در سال 1930 مجموع توليد اين محصول در هندوستان، پاكستان و چين از رقم سارسون بالغ بر 3 ميليون تن بود. در دهه 1930 مجموع توليد در اروپا به200 هزار تن رسيد و از آن زمان به بعد اين روغن مهم‌ترين روغن در اروپا شناخته شد و هم ‌اكنون سطحي حدود 25 ميليون هكتار با توليد كل حدود 33 ميليون تن در جهان به كشت كلزا اختصاص دارد و عملكرد متوسط حدود 1400 كيلوگرم است. البته در كشورهاي اروپايي عملكرد بهينه را 3500 كيلوگرم در هكتار مي‌دانند. كانادا بزرگ‌ترين عرضه‌كننده كلزا در جهان مي‌باشد.

 

کلزا در ايران

سطح زير كشت كلزا در كشور سال به سال افزايش يافته و در سال زراعي     92-91 اين سطح به 84675 هكتار رسيده است. متوسط عملکرد اين محصول در شرايط آبي 2 تن و در شرايط ديم 1924 کيلوگرم مي‌باشد. عملکرد اين محصول در استان‌هاي مازندران و مرکزي حداکثر 4 تن در هکتار گزارش شده است‌.

برطبق مطالعات و تحقيقات انجام شده سطح زير کشت کلزا در کشور به 325000 هکتار خواهد رسيد‌.

 

اهميت و ارزش غذايي کلزا

روغن اين گياه نقش مهمي در تأمين روغن خوراكي مردم دنيا ايفا مي‌كند. كه درحال حاضر 12% نياز مردم جهان را اين روغن گياهي تأمين مي‌كند و طبق آخرين آمار در بين روغن‌هاي گياهي، روغن كلزا بعد از سويا و پنبه دانه، مقام سوم را احراز مي‌نمايد. روغن كنجاله كلزا داراي 5/46% پروتئين، 5/3% چربي و 2/1% فسفر قابل استفاده مي‌باشد كه نسبت به كنجاله سويا برتري دارد.

مصارف ديگر کلزا:

– استفاده در صنعت

– استفاده در زنبورداري

– استفاده از كنجاله آن براي تغذيه دام و…

 

گياه‌شناسي كلزا

كلزا گياهي يك ساله، داراي دو تيپ بهاره كم‌محصول پاكوتاه و پاييزه پرمحصول پابلند مي‌باشد‌. تيپ پاييزه نسبت به بهاره مقاوم تر مي‌باشد‌.

ريشه

كلزا داراي ريشه اصلي و عمودي و غالباً بلند و ريشه‌هاي جانبي متعدد است كه اهميت آن‌ها از ريشه اصلي كمتر است، اين ريشه‌ها معمولاً افقي بوده وكمتر به عمق خاك فرو مي‌روند.

ساقه

ارتفاع ساقه در واريته‌هاي مختلف، متفاوت است و از 60 تا 180 سانتي‌متر متغير مي‌باشد ولي معمولاً ارتفاع آن‌ها بين 150-80 سانتي‌متر مي‌باشد. ساقه كلزا شاخه‌هاي فرعي بسيار دارد كه با توجه به تراكم بوته‌ها و نوع رقم متفاوت است، از ساقه اوليه حدود 10-8 شاخه فرعي منشعب مي‌شود.

برگ كلزا

برگ‌هاي كلزا به رنگ سبز مايل به آبي، بيضي شكل، داراي بريدگي‌ها و به‌صورت متناوب بر روي ساقه قرار گرفته‌اند.

گلدهي كلزا

آرايش گل به‌صورت خوشه‌اي بلند وعمدتاً به رنگ زرد است كه گل‌ها در انتهاي ساقه اصلي و شاخه‌هاي فرعي مي‌رويند. بيشترين غلاف‌هاي بارور بر روي خوشه انتهايي و شاخه‌هاي بالايي كه بيشترين توليد را دارند قرار گرفته‌اند.

ميوه كلزا

ميوه كلزا غلافي بلند و باريك به نام خورجين است كه طول آن 10-5 سانتي‌متر و عرض آن 5-2 ميلي‌متر مي‌باشد، غلاف داراي دو برچه است كه به وسيله ديواره‌اي از هم جدا مي‌شوند.

دانه كلزا

وزن هزار دانه بسته به نوع رقم، محل خورجين‌ها در بوته، فصل كاشت، نوع زراعت و محل دانه در ميوه بين 6 – 4 گرم متغير مي‌باشد. بذر ارقام پاييزه از ارقام بهاره سنگين‌تر است. بذر كلزا 30 الي40 روز بعد از تلقيح مي‌رسد. رنگ بذر از قهوه‌اي تا قهوه‌اي سياه متفاوت است.

 

تغذيه

كلزا به خاك‌هاي غني از كود حيواني و شيميايي به خوبي واكنش نشان مي‌دهد. با به‌كارگيري كودهاي شيميايي نه فقط عملكرد مطلوبي به‌دست مي‌آيد بلكه دستيابي به عملكرد بالا نيز به سهولت ميسر مي‌شود. ميزان كود مورد نياز براي عملكرد بهينه با توجه به توان توليد گياه، روش و نحوه مصرف كود و ميزان مواد غذايي در دسترس خاك متفاوت است، به هر حال توازن در مصرف ازت، فسفر و پتاسيم بر كل محصول كلزا تأثير مي‌گذارد. در كشت‌هاي وسيع براي تعيين نسبت صحيح كودهاي اصلي بهتر است از تجزيه خاك استفاده شود. كلزا در مرحله جوانه‌زني نسبت به تماس با كود حساس است پس بهتر است كودها به‌صورت رديفي مصرف شوند تا با بذر تماس نداشته باشد.

 

آماده‌سازي زمين

به‌طور معمول عمليات تهيه بستر بذر شامل: شخم با گاوآهن پس از برداشت محصول قبلي به عمق 20 سانتي‌متر مي‌باشد. اين شخم نه فقط براي حفظ رطوبت و ذخيره آن بوده بلكه به نفوذ ريشه به اعماق خاك نيز کمک مي‌کند.براي از بين بردن كلوخه‌ها دو بار ديسك عمود برهم ضروري بوده، براي صاف كردن خاك و تسهيل در حركت بذرپاش از ماله استفاده مي‌شود. به‌علت ريز بودن بذر كلزا هرگونه ناهمواري در خاك باعث عدم يكنواختي در جوانه‌زني بذر و در نتيجه بوته‌ها مي‌گردد.

 

کاشت

تاريخ كاشت

به‌طور كلي كلزا بايد 6 هفته قبل از شروع اولين يخبندان كشت شود. كاشت به‌موقع باعث جذب مقدار كافي آب و مواد غذايي در طول فصل پاييز و در نتيجه رشد مناسب بوته‌ها مي‌شود و مقاومت گياه را در زمستان افزايش مي‌دهد، از طرفي دير كاشتن آن نيز باعث کوچک ماندن گياه و عدم ذخيره مواد غذايي در آن مي شود که موجب افزايش خطر سرمازدگي گياه مي شود.

مقدار بذر

كلزا با دامنه وسيعي از تراكم سازگاري دارد. بدين معني كه كاربرد 11-4 کيلوگرم بذر در هکتار تفاوتي در عملكرد محصول ايجاد نمي‌كند اما تراكم 80-60 بوته در مترمربع ايده‌آل مي‌باشد.

عمق و فاصله رديف‌هاي كاشت

مناسب‌ترين عمق كاشت در خاك مرطوب 5/2-5/1 سانتي‌متر است البته كلزا را مي‌توان در عمق بيشتري هم كاشت ولي كاشت در عمق بيشتر از 5 سانتي‌متر جوانه‌زني را به تأخير مي‌اندازد.

فاصله كاشت عموماً 35-25 سانتي‌متر در نظر گرفته مي‌شود كه توسط بذرکارهاي غلات دانه ريز قابل تنظيم است. فاصله كاشت در نهايت تأثير زيادي ندارد ولي کاشت در فاصله كم رقابت علف‌هاي هرز را كاهش مي‌دهد.

 

آبياري كلزا

براي دستيابي به مقدار محصول مطلوب، كلزا بايستي آب كافي در اختيار داشته باشد. كلزا در پنج مرحله از رشد خود به خشكي حساسيت دارد. كمبود آب در هر كدام از مراحل ميزان عملكرد را شديداً تحت‌تأثير قرار مي‌دهد. اين مراحل عبارتند از:

– مرحله جوانه‌زني و رشد اوليه گياهچه

– مرحله ساقه رفتن

– مرحله گلدهي

– مرحله رشد غلاف

– مرحله پرشدن دانه

كمبود آب در مرحله جوانه‌زني بذر و رشد اوليه گياهچه باعث تأخير در جوانه‌زني و استقرار نامطلوب و غيريكنواخت گياهچه و کاهش رشد ريشه شده و موجب عدم يکنواختي در مزرعه مي‌گردد.

آبياري در مرحله جوانه‌زني پس از كاشت و يا قبل از كاشت به‌صورت هيرم‌كاري انجام مي شود. آبياري دوم 7-5 روز بعد از آن در مرحله سبز شدن و رشد گياهچه انجام مي‌شود. آبياري در مرحله ساقه رفتن باعث انتقال مواد حاصل از فتوسنتز و مواد ذخيره شده در ريشه و طوقه به اندام‌هاي هوايي مي‌گردد.

آبياري در مرحله گلدهي مهم‌ترين مرحله آبياري کلزا است زيرا در اثر تنش خشكي تعداد غلاف و تعداد دانه در غلاف كم مي‌شود و درنتيجه عملكرد نيز كاهش مي‌يابد.

در مرحله رشد غلاف چنانچه كلزا با خشكي مواجه شود باعث عدم تشكيل و يا کم شدن رشد غلاف شده، در نتيجه تعداد دانه در غلاف نيز كاهش مي‌يابد. در اثر كمبود آب در مرحله پر شدن دانه، دانه‌هاي تشكيل شده چروكيده و وزن هزار دانه كاهش مي‌يابد.

 

برداشت

طول دوره رشد گونه‌هاي مختلف کلزا از 90 الي‌250 روز مي‌باشد. زمان رسيدن دانه‌هاي كلزا هنگامي است كه ساقه و غلاف‌ها زرد شده و رنگ آن‌ها كاملاً تيره شود. در اين هنگام دانه‌ها 15% رطوبت دارند و با حركت دادن غلاف‌ها صداي تكان خوردن دانه‌ها در آن شنيده مي‌شود.

اين حالت براي كشت‌هاي پاييزه 180 تا 240 روز پس از كاشت و براي كشت‌هاي بهاره حدود 85 تا 125 روز پس از كاشت ايجاد مي‌شود. برداشت كلزا به‌وسيله كمباين زماني انجام مي‌شود كه قسمت‌هاي فوقاني بوته كه شامل شاخه‌هاي فرعي، غلاف‌ها و برگ‌ها است به‌صورت قهوه‌اي تيره درآمده، ولي ساقه هنوز سبز است. دوره مناسب برداشت كلزا كوتاه بوده و به مدت يك هفته طول مي‌كشد. انتخاب زمان برداشت در كلزا اهميت زيادي دارد. برداشت خيلي زود علاوه بر افزايش مقدار كلروفيل و اسيدهاي چرب آزاد، هزينه خشك كردن را نيز افزايش مي‌دهد. در مقابل برداشت خيلي دير باعث مي‌شود كه هنگام عبور كمباين غلاف‌ها باز شده و دانه بريزد. در كلزاي كشت پاييزه هنگامي كه غلاف زرد مي‌شود ميزان روغن بذر به حداكثر مي‌رسد در صورتي‌كه در كلزاي كشت بهاره اگر در مزرعه بماند ميزان روغن تا رسيدن كامل افزايش مي‌يابد.

برداشت به‌وسيله كمباين بايد صبح هنگام يا غروب كه رطوبت نسبي بيشتر است انجام گيرد از برداشت در وسط روز و هواي گرم خودداري شود.

 

آفات، بيماري‌ها و علف‌هاي هرز

 

آفات

مهم ترين آفات کلزا عبارتند از:

شته کلزا: گونه هاي مختلف شته به اين گياه آسيب مي رساند و ميزان توليد مثل شته ها قوياً به وسيله درجه حرارت تنظيم مي شود و امکان توليد نسل هاي زيادي در آب و هواي گرم وجود دارد.

سوسک هاي گرده خوار و سرخرطومي دانه و زنبور غلاف خوار نيز از ديگر آفات کلزا مي باشند.

 

بيماري ها

از بيماري هاي مهم کلزا پوسيدگي اسکلروتينايي ساقه، شانکر ساقه (ساق سياه) و مرگ گياهچه را مي توان نام برد.

 

علف‌هاي هرز

علف هاي هرز بر سر آب، نور و مواد غذايي با کلزا رقابت کرده و باعث کاهش عملکرد کمي و کيفي محصول مي گردند. علف هاي هرز پهن برگ و باريک برگ يک ساله و چند ساله باعث خسارت به کلزا شده و باعث افزايش هزينه توليد مي گردد.