کیوی

مقدمه‌

کيوي گياهي از گروه گياهان گلدار دولپه‌اي و رده کيويان است. اين گياه در ابتدا گياهي بومي در جنوب چين بوده است و سپس در ابتداي قرن بيستم به نيوزيلند برده شده و در آن‌جا به‌صورت تجاري کشت شده است. اما نام آن از نام گونه‌اي پرنده زيبا که در نيوزيلند پرنده ملي بوده در دهه شصت ميلادي به اين ميوه داده شده است.

ميوه آن تخم‌مرغي شکل و به اندازه يک تخم‌مرغ بزرگ (به طول 8- 5 سانتي‌متر و عرض 5/5 – 5/4 سانتي‌متر) است و پوست آن قهوه‌اي رنگ و گوشت آن سبز کم‌رنگ است. پيوند اين ميوه بعد از رشد حدود يک هفته‌اي، تبديل به نهال و قابل قلمه زدن است. اين روش از متداول‌ترين روش‌هاي کاشت نهال کيوي در دنيا به خصوص کشور چين مي‌باشد. کشور چين يکي از بزرگ‌ترين کشورهاي صادرکننده نهال پيوندي اين ميوه مي‌باشد.

 

کيوي در جهان

اين گياه بومي جنوب شرقي چين است و در نواحي کم ارتفاع‌تر جنوب شرقي چين بسيار رايج است. گونه‌هاي ديگر آن نيز در چين يافت شده و تا جنوب شرقي سيبري امتداد دارند.

گونه کشاورزي معروف “Hayward” حدود سال 1924 در باغ‌هاي خانگي کاشته شد اما کشت تجاري آن در دهه 40 آغاز گشت. امروزه بزرگ‌ترين توليد کننده اين ميوه نيوزيلند است و بعد از آن فرانسه، آمريکا، ايتاليا، اسپانيا و ژاپن قرار دارند. کيوي هنوز هم در سرزمين مادري خود چين توليد مي‌شود اما اين کشور هرگز جزو 10 کشور اول توليد‌کننده اين ميوه قرار ندارد.

در حال حاضر اين ميوه در کشورهايي چون ايتاليا، نيوزلند، شيلي و فرانسه، ژاپن و ايالات متحده آمريکا در سطح وسيع کشت مي‌شود و زلاندنو، ايتاليا و شيلي عمده‌ترين توليدکنندگان اين ميوه در جهان محسوب مي‌شوند. ميانگين توليد کيوي در دنيا در هر هکتار معادل 16 تن است.

کيوي در ايران

براي اولين بار درسال 1347 آقاي مهندس ابراهيمي در يكي از ويلاهاي دره پشته رامسر دو اصله نهال كيوي را مشاهده نموده و تحت نظر قرارداد. سال بعد درخت ماده كيوي به بار نشست و اولين نمونه ميوه آن ظاهر گرديد. در زمستان همان سال يعني بهمن ماه 1350 سرماي سخت و برف سنگين مازندران را فراگرفت كه خسارات زيادي به درختان مركبات وارد كرد ولي هيچ‌گونه لطمه‌اي به دو اصله درخت كيوي وارد نيامد. مقاومت درختان مذكور در مقابل سرماي طولاني و غير منتظره متخصصين و كارشناسان باغباني وزارت كشاورزي را، متوجه سازگار بودن ميوه مذكور در منطقه مازندران نمود. كارشناسان FAO نيز درسال 1977 (1356 ه. ش) طي گزارشي تحت عنوان طرح جامع تحقيقاتي باغباني ايران توصيه نمودند كه براي منطقه شمال ايران علاوه بر مركبات بايستي محصول مناسب ديگري نيز در نظر گرفته شود تا درسالهايي كه سرما به مركبات صدمه مي‌زند آن محصول بتواند تا حدودي جبران زيان‌هاي وارده را بنمايد و درهمان گزارش گياه كيوي را براي اين مقصود مناسب دانسته و ضمن معرفي، لزوم انجام تحقيقات و بررسي در اين زمينه را ياد آوري نمودند.

در سال‌هاي 1356 و 1357 موسسه تحقيقات اصلاح و تهيه نهال و بذر با همكاري سازمان خواربار جهاني FAO  نسبت به وارد كردن واريته‌هاي اقتصادي كيوي از فرانسه و ايتاليا اقدام كرد كه در ايستگاه كشاورزي رامسر کشت گرديد. اين ارقام عبارتنـــد از پايه‌هاي ماده Hayward ,Bruno ,Abbott ,Monty و همچنين دو پايه نر Tomuti, Matua كه منشاء و مبداء باغ‌هاي كيوي در ايران مي‌باشند. از سال 1360 پرورش كيوي در سطح بزرگ در كشور آغاز گرديد و توسعه كشت آن همچنان ادامه دارد. از سال 1363  تكثير و توزيع نهال كيوي بين متقاضيان توسط بخش خصوصي آغاز شد و از سال 1366 به‌منظور هماهنگي و افزايش كيفيت و كميت ميوه توليدي تشكل‌هايي با عضويت باغداران كيوي تشكيل گرديد. محصول كيوي به‌تدريج از سال 1367 وارد بازارهاي داخلي شد.

 

اهميت و ارزش غذايي کيوي 

اين ميوه سبز رنگ با پوستي کرک‌دار داراي مقدار زيادي ويتامين ث است. اين ميوه حاوي انواع ويتامين‌هاي A,B,C,E و همچنين موادي مانند تانن، روي، فسفر، سديم، پتاسيم و تركيبات فيبري و … مي‌باشد. هر 100 گرم آن 300 ميلي‌گرم ويتامين C دارد كه تقريباً 2 برابر ميزان موجود در مركبات است.

به دليل وجود آنزيم‌هايي که در کيوي وجود دارد از آن براي نرم و ترد کردن گوشت استفاده مي‌کنند که در اثر حرارت به سرعت از بين مي‌رود.

مقدارمواد مغذي در هر 100 گرم (3/5 اونس)
انرژي	251 کيلوژول (60 کيلوکالري)	اسيد فوليک (ويتامين ب9)	34 ميکروگرم (9٪)
کربوهيدرات‌ها	14/23g	ويتامين C	105/4 ميلي‌گرم (176٪)
قندها	10/98g	ويتامين E	1/49 ميلي‌گرم (10٪)
فيبر	2g	ويتامين K	5/5 ميکروگرم (5٪)
چربی	0/56g	کلسيم	20 ميلي‌گرم (2٪)
پروتئين	1/23g	آهن	0/29 ميلي‌گرم (2٪)
لوتئین و زآکسانتین	114 µg	منيزيم	14 ميلي‌گرم (4٪)
ویتامین ب ۱(تیامین)	0/024 ميلي‌گرم (2٪)	منگنز	0/058 ميلي‌گرم (3٪)
ویتامین ب ۲(ریبوفلاوین)	0/046 ميلي‌گرم (3٪)	فسفر	29 ميلي‌گرم (4٪)
نياسين (ويتامين ب3)	0/28 ميلي‌گرم (2٪)	پتاسيم	316 ميلي‌گرم (7٪)
پانتوتنيک اسيد  (ويتامين ب5)	0/5 ميلي‌گرم (10٪)	سديم	3 ميلي‌گرم (0٪)
ويتامين ب6	0/057 ميلي‌گرم (4٪)	روی	0/10 ميلي‌گرم (1٪)

 

گياه‌شناسي

نام علمي كيوي Actinidia deliciosa از خانواده Actinidiaceae مي‌باشد. كيوي درختي است دو پايه داراي ريشه‌هاي نسبتاً ضخيم، گوشتي آبدار و سطحي (بايد از شخم عميق در اطراف تنه خودداري نمود)، برگ‌ها خزان كننده و قلبي شكل و متناوب، گل‌ها اواخر بهار شكوفا مي‌شوند. اين ميوه از اوايل آبان ماه قابل برداشت است و وزن متوسط آن در ايران70 گرم مي‌باشد.

 

گل

گل‌هاي کيوي سفيد رنگ بوده که در نهايت به زرد طلايي تغيير رنگ مي‌دهند و هيچ‌گونه شهدي ندارند اما رايحه خوش‌بويي را توليد مي‌کنند. البته به دليل نداشتن شهد براي زنبورهاي عسل جذاب نيستند و به همين دليل گرده افشاني درخت کيوي با مشکل مواجه مي‌گردد. بايستي توجه داشت که گل‌ها در پايه نر زودتر از پايه ماده باز مي‌شوند و اين يکي از روش‌هاي تشخيص گياه نر مي‌باشد.

تعداد گل در کيوي بسيار زياد است ولي تعداد کمي از آن‌ها به ميوه تبديل مي‌گردند. از عوامل آن عدم گرده افشاني، سقط جوانه گل، عدم تامين نياز سرمايي، متعادل نبودن نسبت بين برگ و ميوه مي‌باشند.

 

ريشه

ريشه‌هاي کيوي بزرگ و گوشتي مي‌باشند. برگ‌هاي کيوي داراي پرزهايي است که بر روي تبخير و تعرق، آفات و بيماري‌ها و تبادل گازي گياه تاثير مي‌گذارند.  برگ‌ها در کيوي مهم مي‌باشند، چرا که نسبت بين سطح برگ بر اندازه نهايي ميوه تاثير مستقيم دارد. رشد جوانه‌ها در درخت کيوي همانند درخت انگور مي‌باشد و گل‌هاي آن بر روي شاخه‌هاي فصل جاري تشکيل مي‌شوند.

 

تغذيه

کيوي درختي است كه به سرما حساس بوده و از لحاظ نياز به عناصر غذايي به ازت، فسفر، پتاسيم، گوگرد، و منيزيم نياز بالايي دارد.

ازت

ازت گلوگاه رشد گياه بوده و كمبود آن به شدت رشد كيوي را كاهش مي‌دهد. علايم كمبود ازت ابتدا در برگ‌هاي پير و سپس در برگ‌هاي جوان‌تر ديده مي‌شود. زيادي ازت نيز رشد كيوي را كاهش مي‌دهد كه به‌صورت سوختگي بين برگ‌ها از حاشيه برگ شروع شده و به رگبرگ‌هاي مياني مي‌رسد. از اين رو رساندن ميزان مناسب و مورد نياز اين عنصر به گياه در توليد آن نقش فراوان دارد.

فسفر

فسفر با كم‌ترين علائم ظاهري كمبود آن در كاهش رشد كيوي موثر مي‌باشد. كمبود آن باعث لاغر شدن ساقه‌ها و كوچك شدن برگ‌ها مي‌شود. زياد بودن فسفر درگياه نيز باعث اختلال در جذب عناصري مانند روي مي‌شود.

نخستين علامت كمبود پتاسيم كاهش رشد گياه در دوران شكوفه‌دهي و جوانه‌زدن است. كمبود پتاسيم در كاهش كيفيت محصول توليدي و پايين آمدن سلامت و شادابي گياه و محصول تاثير فراوان دارد، از علائم كمبود آن به پيچيدگي حاشيه برگ‌ها، تغيير رنگ برگ به قهوه‌اي، سوختگي و نكروزه شدن برگ‌ها، ريزش برگ‌ها و كوچك شدن ميوه‌ها مي‌توان اشاره كرد.

همچنين پوسيدگي شکوفه‌ها درکيوي تحت تاثير کمبود پتاسيم مي‌باشد. کمبود پتاسيم به شدت عملکرد توليد ميوه را کاهش داده، تعداد، اندازه و کيفيت محصول را تحت تاثير قرار مي‌دهد.

کمبود منيزيم به سلامت و شادابي گياه لطمه شديدي وارد مي‌کند نکروزه شدن، تغيير شکل و رنگ شديد و حساسيت شديد گياه به آفات و بيماري‌ها از مشکلات کمبود منيزيم براي کيوي مي‌باشد.

کمبود گوگرد نيز باعث کاهش شديد رشد گياه و توليد است. عناصر ريزمغذي مانند آهن، روي، منگنز، بر، مس و موليبدن زماني مطرح مي‌شوند که گيا ه از نظر تغذيه عناصر پرمصرف به‌خوبي حمايت شود و براي يک توليد خوب و با کيفيت و همراه با مصرف عناصر پر مصرف، عناصر کم مصرف تأثير خود را نشان دهند.

تأثيرعمومي عناصري مانند آهن، روي، مس و … در کيوي بر کيفيت و عملکرد گياه و محصول آن مي‌باشد، کمبود آن‌ها به کاهش رشد گياه، بروز علائم ظاهري در پايين آمدن کيفيت گياه و محصول توليدي، کاهش مقاومت گياه در برابر آفتاب و‌… دامن مي‌زند. علائم کاهش اين عناصر به‌صورت نکروزه شدن برگ‌ها، تغيير رنگ برگ‌ها و کاهش رشد گياه بروز مي‌کند.

 

کاشت

براي کاشت نهال‌هاي کيوي بايد اول گودبرداري نمود. براي اين کار گودال‌هايي با طول و عرض يک متر و عمق 80 سانتي‌متر کنده و داخل آن را با مخلوط خاک آماده شده که از کود پوسيده دامي، رس و ماسه نرم و خاک برگ تشکيل‌شده پر مي‌کنيم و نهال را داخل آن مي‌کاريم.

در موقع کاشت براي هر 8-6 درخت ماده يک درخت نر بايد کاشته شود وگرنه عمل تلقيح به خوبي انجام نمي‌گيرد و مقدار محصول شديداً پايين مي‌آيد.

فاصله کشت درختان معمولا در روش‌هاي مختلف داربست متفاوت بوده و امروزه در دنيا از فاصله 1 متري حداقل 5/2 الي 5 متري کاشته مي‌شوند.

گياه کيوي خزانه ايست در نتيجه به سيم يا داربست نياز دارد و امروزه در دنيا معمولا از سه نوع داربست استفاده مي‌شود.

روش تي‌بار: در اين روش فاصله درختان 5 *3 متر مي‌باشد و پايه‌ها به‌صورت T به ارتفاع 8/1 تا 2 متر از سطح زمين مي‌باشد. مخارج اين داربست بسيار زياد است.

سيستم ديواري يا حصاري: اين سيستم در دنيا متروک شده و کمتر از آن استفاده مي‌شود. امروزه بيشتر از روش تي بار و آلاچيقي استفاده مي‌شود.

روش آلاچيقي: فاصله بين نهال‌ها 3 متر و فاصله رديف‌هاي کشت 6 متر درنظرگرفته مي شود. اين روش هم پر خرج مي‌باشد ولي در مقابل باد مقاوم‌تر است و از نور آفتاب مي‌توان بيشتر استفاده نمود.

 

داشت

هرس

هرس زمستانه: هرس درختان کيوي مهم‌ترين و ضروري‌ترين عمليات اجرايي براي توليد محصول است و بيشترين تأثير را بر روي فيزيولوژي و  فرآيند گلدهي و در نهايت ميوه‌دهي درختان دارد. اين هرس پس از ريزش برگ (اواخر آذرماه) تا قبل از شروع رشد ساليانه (اواخر بهمن) انجام مي‌شود. انجام اين هرس پس از شروع رشد ريشه موجب ضعف شديد درختان کيوي مي‌شود. هدف از هرس زمستانه، نگهداري تعدادي شاخه‌هاي چوبي يک‌ساله روي درخت است.

هرس تابستانه: هرس تابستانه معمولا از اوايل بهار تا اواخر تابستان انجام مي‌گيرد که منظور از اين هرس حذف پاجوش‌ها، نرک‌ها و هرس قسمت‌هاي انتهايي شاخه‌هايي که رشد سريع دارند و همچنين ايجاد فضاي کافي به‌منظور دسترسي به نور و آرايش دادن درخت مي‌باشدکه چندين بار انجام مي‌شود.

هرس درختان کيوي موجب افزايش گل انگيزي، بهبود کيفيت ميوه، کاهش ضايعات انباري، کاهش حجم عمليات هرس زمستانه، کنترل آفات و بيماري‌ها مي‌شود. اين هرس دو روز پس از تشکيل ميوه (نيمه خرداد ماه) آغاز و تا پايان فصل تابستان پايان مي‌پذيرد.

انجام هرس تابستانه در طول دوره گلدهي موجب کاهش اندازه ميوه مي‌شود. تنک غنچه و گل، ميوه‌دهي ساليانه را منظم مي‌کند و از تناوب باردهي جلوگيري مي‌کند، همچنين اندازه ميوه و بازارپسندي محصول را افزايش مي‌دهد. تنک غنچه و گل کيوي روي شاخساره باردهنده نسبت به تنک ميوه کارايي بيشتري دارد. بهترين زمان اجراي آن، مرحله تورم غنچه است.

تنک ميوه کيوي بلافاصله پس از مرحله تشکيل ميوه و در نيمه دوم خرداد انجام مي‌شود. در تنک کردن ميوه‌هاي کيوي ميوه‌هاي ناهنجار، جانبي اوليه و ثانويه حذف مي‌شوند.

انجام هرس‌هاي به موقع و کافي و همچنين تنک غنچه، گل و ميوه موجب توليد ميوه‌هايي با شرايط استاندارد مي‌شوند.

 

آبياري

آبياري باغ‌هاي کيوي از نيمه اول ارديبهشت تا نيمه اول آبان انجام مي‌شود. در دوره‌هاي رشد ميوه هرگونه تعلل درانجام آبياري موجب تنش شديد به درختان بارور مي‌شود. گياه کيوي نسبت به خشکي زمين حساسيت زيادي دارد و بايد آبياري آن با دقت و بررسي صحيحي انجام شود.

به‌طور کلي در باغات کيوي از سه روش براي آبياري استفاده مي‌شود.

آبياري باراني: اين روش به دليل به‌وجود آوردن لکه بر روي ميوه، بازارپسندي ميوه کيوي را دچار اشکال نموده و امروزه از اين روش کمتر استفاده مي‌شود.

آبياري به طريق ميکروجت: که در اين روش بايد زير نظر يک متخصص، سيستم آبياري را ساده نمود تا تمام سطح مزرعه به‌صورت يکنواخت آبياري شود.

آبياري قطره‌اي: براي باغات کيوي بسيار مناسب بوده و در ايران از اين روش استفاده مي‌شود.

 

برداشت

زمان چيدن و برداشت ميوه از درخت به عواملي چون محل درخت، کيفيت آب و خاک و زمان بستگي دارد. همچنين به نکاتي مانند طول و عرض ميوه، وزن، رنگ پوست، سختي غشا، درصد مواد جامد محلول در زمان چيدن بايد توجه کرد.

برداشت کيوي از اوايل آبان ماه شروع مي شود. ضمنا نبايد گذاشت که ميوه کيوي بر روي درخت کاملا رسيده و نرم شود چون فورا خراب شده و نمي‌توان آن را انبار کرد. ميوه‌ها پس از برداشت بلافاصله به سردخانه منتقل مي‌شوند و در دماي 5/0+90 درجه سانتي‌گراد به مدت سه ماه نگهداري شدند.

 

آفات، بيماري‌ها و علف‌هاي هرز کيوي

 

آفات

كيوي در مقايسه با ساير درختان نيمه گرمسيري با آفات و بيماري‌هاي كم‌تري مواجه بوده و خسارت زيادي از اين نظر متحمل نمي‌شود. در چند سال اخير كه از ورود آن به ايران مي‌گذرد تنها يك نوع شپشك نقره‌اي شبيه شپشك توت آن را مورد حمله قرار مي‌دهد كه به‌وسيله كفشدوزكي در طبيعت پارازيته مي‌شود. براي مبارزه با آفت شپشك (Scales Pseudolocapis Pantagona) در صورت آلودگي شديد باغات مي‌توان از سموم شيميايي در فصل زمستان استفاده نمود.

از آفات مهم ديگر آن در شمال ايران حمله پرندگان به ميوه‌ها بعد از ريزش برگ‌ها از اول آذرماه است كه باعث سوراخ شدن ميوه‌ها مي‌گردد. بنابراين نگهداشتن اين ميوه‌ها بر روي درخت بعد از آذرماه توصيه نمي‌گردد.

 

بيماري‌ها

عمده‌ترين بيماري‌هاي شايع در باغات کيوي ايران عبارتند از:

• Botrytis sp.، در سردخانه‌ها باعث پوسيدگي ميوه‌ها مي‌شود.
• Pseudomona sp.، باعث سوختگي جوانه‌ها و گل‌ها مي‌شود.
• Sclerotinia، غنچه‌هاي گل‌، برگ‌ها و ميوه درخت را مورد حمله قرار مي‌دهد.
• نماتدها، باعث ايجاد غده‌هايي در ريشه شده و رشد گياه محدود مي‌شود.

 

از ديگر بيماري‌ها نيز مي‌توان پوسيدگي ريشه‌ها که ناشي از كشت آن در زمين‌هاي سنگين است را نام برد و در صورتي‌كه اين نهال در زمين‌هاي سبك كشت گردد اين مشكل رفع مي‌شود.

 

علف‌هاي هرز

علف‌هاي هرز در شمال ايران از مشكلاتي است كه در باغات كيوي ديده مي‌شود و درصورتي‌كه در آبياري باغات از روش قطره‌اي استفاده شود اين مشكل تا حدودي كمتر خواهد بود. همچنين با رشد درختان كيوي و رسيدن به حداكثر پوشش باعث ايجاد سايه در سطح خاك شده و رشد علف‌هاي هرز را محدود مي‌كند.

مبارزه با علف‌هاي هرز در طول فصل رشد و به‌خصوص قبل از دوره گلدهي مي‌بايست انجام شود. به دليل حساسيت ريشه‌هاي کيوي، مبارزه مکانيکي نسبت به مصرف سموم شيميايي ترجيح داده مي‌شود.